۰

سیر تاریخی قیام 15 خرداد و آثار و پیامدهای آن

تاریخ انتشار
جمعه ۱۴ خرداد ۱۴۰۰ ساعت ۱۷:۲۷
سیر تاریخی قیام 15 خرداد و آثار و پیامدهای آن
نیروهای کمکی نظامی نیز از پادگان های اطراف به شهر قم گسیل شدند. هنگامی که سیل جمعیت از حرم حضرت معصومه بیرون آمدند، رگبار مسلسلها گشوده شد و تا ساعتی چند درگیری شدید ادامه داشت. حمام خون به راه افتاده بود. هواپیماهای نظامی از تهران به پرواز درآمدند و در فضای شهر قم برای ایجاد رعب بیشتر دیوار صوتی را شکستند. قیام با سرکوبی شدید کنترل شد. کامیون های نظامی، اجساد شهدا و مجروحین را به سرعت از خیابانها و کوچه ها به نقاط نامعلومی بردند. غروب آن روز شهر قم حالتی جنگ زده و غمگینانه داشت.
صبحگاه پانزده خرداد خبر دستگیری رهبر انقلاب به تهران، مشهد، شیراز و دیگر شهرها رسید و وضعیتی مشابه قم پدید آورد. مردم ورامین و شهرک های اطراف به سوی تهران سرازیر شدند. تانک ها و ابزار زرهی و نیروهای نظامی برای جلوگیری از ورود معترضین به شهر در سه راهی ورامین با جمعیت درگیر شدند و جمع زیادی از راهپیمایان را به خاک و خون کشیدند. جمعیت انبوهی در حوالی بازار تهران و مرکز شهر نیز گرد آمده و با شعار «یا مرگ یا خمینی» به سوی کاخ شاه به حرکت درآمدند. از جنوب شهر تهران نیز سیل جمعیت به سمت مرکز راه افتاده بود و در پیشاپیش آنها طیب حاج رضایی و حاج اسماعیل رضایی، دو تن از جوانمردان جنوب شهر تهران، با گروه خود در حرکت بودند. این دو تن بعد از چندی دستگیر و در 11 آبان 1342 تیرباران شده و هوادارانشان به بندرعباس تبعید گردیدند.
نزدیکترین ندیم همیشگی شاه، تیمسار حسین فردوست در خاطراتش از به کارگیری تجربیات و همکاری زبده ترین مأمورین سیاسی و امنیتی امریکا برای سرکوب قیام و همچنین از سراسیمگی شاه و دربار و امرای ارتش و ساواک در این ساعات پرده برداشته و توضیح داده است که چگونه شاه و ژنرالهایش دیوانه وار فرمان سرکوب صادر می کردند. ارتشبد فردوست در توضیح وخامت اوضاع می نویسد: به اویسی (فرمانده لشکر گارد ویژه) گفتم «تنها راه این است که هر چه آشپز و نظافتکار و اسلحه دار و غیره در لشکرداری مسلح کنی» .سرانجام مأمورین نظامی و پلیس شاه با تیراندازی های گسترده و مستقیم و به کارگیری هرچه در توان داشتند بر قیام مردم فائق آمدند.
علم، نخست وزیر شاه در خاطراتش از این روز خطاب به شاه می نویسد:
اگر ما عقب نشینی کرده بودیم ناآرامی به چهار گوشه ایران سرایت می کرد و رژیم ما با تسلیم ننگ آوری سقوط می کرد. در آن موقع حتی این را به شما [شاه] عرض کردم که اگر خود من هم از مسند قدرت به زیر کشانده شوم شما همیشه می توانید با محکوم کردن و اعدام من به عنوان مسبب آنچه واقع شده خود را نجات دهید! (گفتگوهای من با شاه: خاطرات محرمانه امیر اسدالله علم).
روز 15 خرداد در تهران و قم حکومت نظامی برقرار شد اما علیرغم آن، روزهای بعد نیز تظاهرات وسیعی برپا بود که در هر مورد به درگیری خونین انجامید.
پانزده خرداد 42 مبدأ انقلاب اسلامی مردم ایران بود. شاه دو روز بعد از نهضت 15 خرداد، قیام مردم را بلوا و اقدامی وحشیانه و نتیجه اتحاد ارتجاع سرخ و سیاه نامید و سعی کرد تا آن را به خارج از مرزها و کسانی همچون جمال عبدالناصر نسبت دهد.
سستی ادعاهای شاه بر هیچکس پوشیده نبود. برخلاف ادعاهای مکرر شاه، عناصر چپ و کمونیستها نه تنها هیچگونه مشارکتی در این قیام نداشتند بلکه حزب توده و دیگر کمونیست های ایران در نوشته ها و مواضع خویش به تکرار تفسیر رادیو مسکو و روزنامه های شوروی از وقایع پانزده خرداد می پرداختند. حزب کمونیست شوروی، قیام 15 خرداد را حرکتی کور و ارتجاعی بر ضد اصلاحات مترقّیانه شاه می دانست. ادعای کذب دیگر شاه (در مورد دخالت دولت مصر) نیز علیرغم تلاش و دسیسه ساواک هیچگاه از سوی احدی باور نشد. استقلال تمام عیار قیام پانزده خرداد آنچنان برملا و فاحش بود که اینگونه اَنگها نمی توانست کمترین لطمه ای بدان وارد سازد.
با دستگیری رهبر نهضت و کشتار وحشیانه مردم در روز پانزده خرداد 42، قیام ظاهراً سرکوب شد.
 
نتایج، آثار و پیامدهای قیام 15 خرداد 42
راز ماندگاری پانزده خرداد در این است که به عنوان نقطه عزیمت و سرمنشاء بسیاری از تحولات ایران به شمار می آید. گرچه خود نیز با توجه به کارکردهای علما و گروه های دینی در دهه های گذشته می باشد. به عبارت دیگر پانزده خرداد ثمره تلاش های گذشتگان بود و خود نیز نقطه عطفی در مبارزات سیاسی و دینی انقلاب اسلامی می باشد. بنابراین، عمده ترین نتایج، آثار و پیامد قیام 15 خرداد 42 را می توان به شرح ذیل برشمرد:
1- در شرایطی ‌که ‌بنا به شواهد و قرائن‌، در آستانه ‌قیام ‌15 خرداد گروه ها و احزاب‌ فعال ‌سیاسی‌ در انفعال ‌و بلاتکلیفی‌ به ‌سر می‌ بردند، مردم ‌از اقشار گوناگون ‌به ‌طور خودجوش ‌به ‌صحنه ‌آمدند و با فداکاری‌ و ایثارگری‌ بی‌نظیر نظام‌ شاهنشاهی ‌را به ‌مبارزه‌ طلبیدند.
2- امام ‌خمینی ‌از جمله ‌رهبرانی ‌است ‌که ‌دارای‌ شخصیتی ‌ممتاز و دارای ابعاد مختلف فکری می باشد. تسلط‌ کم‌ نظیر در شناخت‌ مکتب های ‌فلسفی ‌شرق‌ و غرب‌ به ویژه ‌عرفان‌، مرجعیت ‌او، صراحت ‌بی ‌باکانه‌، قدرت‌ کم‌ نظیر در جذب‌ مخاطب‌، چهره ‌ناآرام‌، مبارز و قاطع‌، داشتن ‌بیان‌ و لهجه ‌عادی ‌و مردمی‌ از جمله‌ ویژگی های ‌این ‌بزرگ مرد مبارزه ‌بوده ‌است‌. با چنین‌ خلق‌ و خوی ‌و توانایی هایی‌ بود که ‌امام‌ خمینی (ره) ‌در صحنه ‌سیاست‌ ایران ‌ظهور کرد و مرشد و مراد مردم ‌خود شد. تهور تردیدناپذیر امام‌خمینی‌ در ابراز سخنان‌ هیجان‌زا و به ‌میدان‌ مبارزه ‌طلبیدن ‌مقام‌ «قدر قدرت ‌شاهی» ‌سبب ‌شد که‌ مهر تائید «رهبریت» ایشان توسط‌ گروه های ‌مخالف ‌شاه ‌در کارنامه ‌زندگی شان ‌نقش ‌بندد.
3- مطرح شدن اسلام ‌به عنوان ‌یک ‌مکتب ‌مبارزه‌ در این قیام؛ مردم‌ با الهام ‌گرفتن ‌از الگوهای ‌اسلامی ‌دست ‌به‌ مبارزه ‌با نظام ‌مستبد و طاغوت ‌زدند. وقوع ‌قیام‌ در ماه محرم‌ و به ویژه‌ روز عاشورا، تشبیه ‌شاه ‌به‌ یزید، رهبری ‌روحانیت ‌و مشارکت ‌گسترده‌ گروه های ‌مذهبی ‌در این ‌قیام ‌همگی ‌نشان ‌از اسلامی‌ بودن ‌مبارزه‌ دارند.
4- مبارزه‌ همزمان ‌علیه ‌استبداد داخلی‌ و استکبار خارجی؛ در نهضت های قبل‌ از 15‌خرداد 42 همواره‌ یک‌ جنبه‌ مبارزات ‌نادیده‌ گرفته می ‌شد. به‌ علت‌ نادیده ‌گرفتن ‌یک‌ بعد مبارزه ‌نهضت های ‌مشروطه ‌و ملی‌ شدن ‌صنعت نفت ‌شکست ‌خوردند. نهضت ‌مشروطه‌ استبداد داخلی ‌را از بین ‌برد ولی ‌از آنجایی که ‌مبارزه ‌با استکبار نادیده‌ گرفته‌ شد، استبداد دوباره‌ بازگردانده ‌شد. در نهضت ‌ملی ‌شدن‌ صنعت ‌نفت ‌استکبار انگلیس‌ شکست ‌داده ‌شد، ولی ‌در نهایت ‌پایگاه ‌استبداد به محلی ‌برای ‌سرنگونی ‌دولت ‌ملی ‌تبدیل ‌شد. امام ‌خمینی ‌به درستی ‌واقف‌ بود نهضت‌ زمانی‌ موفق‌ خواهد بود که ‌همزمان‌ علیه ‌استکبار و استبداد مبارزه ‌کند. به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ که ‌امام ‌هم ‌به ‌شاه‌ حمله ‌می ‌کند و هم ‌به رژیم صهیونیستی‌. ایشان ‌با این ‌استراتژی ‌نشان‌ می ‌دهد که‌ استبداد و استکبار دو روی ‌یک ‌سکه‌ هستند که ‌این ‌وضعیت‌ ناگوار را برای ‌مردم ‌ایران ‌به وجود آورده‌اند. لذا اگر از یکی ‌از طرفین ‌غافل ‌باشیم‌ موفق‌ نخواهیم ‌شد. فرایند مبارزه‌ همزمان ‌در دو جبهه ‌در پیروزی ‌انقلاب ‌اسلامی ‌به‌ سرنگونی‌ نظام ‌شاهنشاهی ‌منجر شد و در تصرف ‌سفارت‌ آمریکا (لانه جاسوسی) به ‌خشکانیدن‌ ریشه ‌استکبار انجامید.
5- رویارویی با اصل نظام شاهنشاهی و مبارزه ‌با شخص‌ اول‌ مملکت‌؛ امام‌ خمینی به درستی ‌ریشة ‌مشکلات ‌را وجود شاه ‌در رأس‌ حکومت ‌می‌ دانست‌. بنابراین ‌بر خلاف ‌دیگران‌ که ‌فقط ‌به ‌نهادهای ‌فرودست‌ و از جمله ‌دولت ‌انتقاد می کردند، ایشان نوک ‌حملات‌ را متوجه ‌شاه ‌کرد و بدین ‌ترتیب‌ راه‌ را برای ‌سرنگونی ‌نظام ‌شاهنشاهی‌ باز کرد. از این رو، قیام 15 خرداد چهره مزورانه و منافقانه شاه را افشا و ماهیت رژیم وی را برای مردم روشن ساخت.
در نهایت اینکه، قیام 15 خرداد 1342 هر چند به ظاهر یک یا چند روز طول کشید، ولی به دلیل انگیزه‌های الهی که داشت، به عنوان مبداء انقلاب اسلامی و منشاء تحولات وسیع داخلی و بین‌المللی شد به گونه‌ ای که امام خمینی(ره) در روز اول شهریور 1349 فرمودند: "15 خرداد از خاطره‌ها محو نخواهد شد و باید در سالروز آن، هر چه بیشتر آن را زنده نگه داشت، پانزده خرداد که مصادف با دوازدهم محرم بود؛ سند زنده مخالفت شجاعانۀ ملت ایران در مقابل استبداد عمال اجانب و استعمار چپ و راست بود." (صحیفه نور، 1381 :  988)
 
 
 
222
 
کد مطلب : ۵۸۸۵
ارسال نظر
نام شما

آدرس ايميل شما
نظر شما